historia słowian
Skąd pochodzą Słowianie?
Pochodzenie Słowian jest jednym z najbardziej interesujących problemów europejskiej historii.
Nie znamy dokładnego miejsca, które można jednoznacznie nazwać „ojczyzną wszystkich Słowian”.
Historycy, archeolodzy, językoznawcy i genetycy przedstawiali różne hipotezy.
Współczesne badania wskazują na obszary Europy Środkowo-Wschodniej jako kluczowe dla kształtowania się wczesnych społeczności słowiańskich.
Wśród proponowanych obszarów pojawiają się tereny obejmujące części dzisiejszej:
Polski,
Ukrainy,
Białorusi,
zachodniej Rosji.
Nie należy jednak wyobrażać sobie jednej wielkiej „krainy Słowian”, z której nagle wyruszył jeden lud.
Proces ten był prawdopodobnie znacznie bardziej skomplikowany.
Praojczyzna Słowian
Określenie „praojczyzna Słowian” jest używane przede wszystkim jako termin opisujący obszary, na których mogły kształtować się społeczności mówiące wczesnymi językami słowiańskimi.
Nie ma jednej powszechnie zaakceptowanej lokalizacji.
Przez wiele lat naukowcy spierali się między innymi o to, czy początków Słowian należy szukać bardziej na zachodzie, czy na wschodzie Europy Środkowo-Wschodniej.
Dzisiaj coraz częściej podkreśla się, że powstanie wspólnot słowiańskich było procesem, a nie pojedynczym wydarzeniem.
Pierwsze wzmianki o Słowianach
Pierwsze pewne informacje o ludach identyfikowanych ze Słowianami pochodzą ze źródeł późnoantycznych i wczesnośredniowiecznych.
W VI wieku autorzy bizantyjscy pisali o dwóch grupach:
Sklawinach
oraz
Antach.
Pojawia się również nazwa Wenedów.
Interpretacja tych nazw jest jednak skomplikowana.
Nie zawsze można bezpośrednio utożsamiać wszystkie wzmiankowane przez autorów starożytnych ludy ze Słowianami w znaczeniu współczesnym.
Dlatego badacze ostrożnie analizują źródła pisane wraz z dowodami archeologicznymi i językowymi.
Słowianie w VI wieku
VI wiek był okresem wielkich przemian.
Imperium Rzymskie na Zachodzie już upadło, a Europa znajdowała się w okresie przebudowy politycznej.
W tym czasie Słowianie zaczęli odgrywać coraz większą rolę na obszarach Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej.
Pojawiali się między innymi:
na Bałkanach,
w dorzeczu Dunaju,
na terenach Europy Środkowej.
Ich ekspansja doprowadziła do trwałych zmian etnicznych i językowych w wielu regionach Europy.
Wielka ekspansja Słowian
Między VI a VII wiekiem społeczności słowiańskie szybko rozprzestrzeniały się po znacznej części Europy.
Słowianie docierali na:
Bałkany,
obszary dzisiejszych Czech i Słowacji,
ziemie Polski,
tereny dzisiejszej Białorusi,
Ukrainy i zachodniej Rosji.
Proces ten przebiegał w różny sposób w poszczególnych regionach.
W niektórych miejscach dochodziło do migracji, w innych do mieszania się ludności i przejmowania języka oraz kultury przez miejscowe społeczności.
Podział na Słowian zachodnich, wschodnich i południowych
Słowianie zachodni
Należą do nich między innymi:
Polacy,
Czesi,
Słowacy.
Historycznie do Słowian zachodnich należały również liczne ludy połabskie, w tym Obodryci, Wieletowie i inne grupy.
Na obszarze dzisiejszej Polski powstawały między innymi:
plemiona Polan,
Wiślan,
Mazowszan,
Pomorzan,
Ślężan,
Lędzian.
Nie należy jednak traktować średniowiecznych nazw plemiennych jako prostych odpowiedników współczesnych narodów.
Tożsamość polityczna i etniczna zmieniała się wraz z rozwojem państw.
Słowianie wschodni
Współcześnie należą do nich:
Rosjanie,
Ukraińcy,
Białorusini.
Na wschodzie Europy rozwijały się społeczności, które dały początek późniejszym narodom wschodniosłowiańskim.
Jednym z najważniejszych państw średniowiecznej Europy Wschodniej była Ruś Kijowska.
Jej głównym ośrodkiem był Kijów.
Dziedzictwo Rusi Kijowskiej jest jednak przedmiotem współczesnych sporów dotyczących interpretacji historii i nie powinno być upraszczane do historii jednego współczesnego narodu.
Słowianie południowi
Należą do nich między innymi:
Bułgarzy,
Serbowie,
Chorwaci,
Słoweńcy,
Macedończycy,
Czarnogórcy,
Bośniacy.
Historia tych ludów była silnie związana z Bizancjum, Cesarstwem Bułgarskim oraz później z Imperium Osmańskim i państwami Europy Środkowej.
Podział ten dotyczy przede wszystkim języka i historii rozwoju poszczególnych społeczności.
Państwo Samona
Jednym z pierwszych znanych organizmów politycznych związanych ze Słowianami było państwo Samona.
Powstało w VII wieku.
Jego przywódcą był Samo, którego źródła przedstawiają jako władcę lub przywódcę związku plemion słowiańskich.
Państwo obejmowało obszary Europy Środkowej.
Było jednym z pierwszych przykładów większej organizacji politycznej społeczności słowiańskich.
Państwo Wielkomorawskie
W IX wieku na obszarze Europy Środkowej rozwinęło się Państwo Wielkomorawskie.
Było jednym z najważniejszych państw słowiańskich wczesnego średniowiecza.
Szczególnie ważnym wydarzeniem było przybycie misjonarzy:
Cyryla i Metodego.
Ich działalność miała ogromny wpływ na rozwój kultury chrześcijańskiej Słowian.
Chrzest Słowian
Chrystianizacja nie była jednym wydarzeniem.
Był to długi proces, który przebiegał w różnych częściach świata słowiańskiego w różnym czasie.
Znaczenie miały zarówno:
chrześcijaństwo zachodnie
jak i
chrześcijaństwo bizantyjskie.
W efekcie Słowianie zostali podzieleni religijnie.
Znaczna część Słowian zachodnich przyjęła chrześcijaństwo związane z Kościołem łacińskim.
Wśród wielu Słowian wschodnich i południowych ogromną rolę odegrało chrześcijaństwo bizantyjskie.
Do najważniejszych postaci w historii kultury słowiańskiej należą Cyryl i Metody.
W IX wieku prowadzili działalność misyjną na Morawach.
Ich misja miała ogromne znaczenie dla rozwoju piśmiennictwa słowiańskiego.
Tradycja łączy ich z powstaniem głagolicy – jednego z najstarszych alfabetów słowiańskich.
Później rozwinęła się również cyrylica, która stała się podstawą alfabetów używanych przez wiele narodów słowiańskich.
Powstanie państwa polskiego
W X wieku na ziemiach polskich rozpoczął się proces tworzenia państwa Piastów.
Jedną z najważniejszych postaci był Mieszko I.
W 966 roku przyjął chrzest.
Wydarzenie to miało ogromne znaczenie dla dalszych dziejów Polski.
Polska weszła w krąg cywilizacji chrześcijańskiej Europy Zachodniej.
Ruś Kijowska
Ruś Kijowska była jednym z najważniejszych państw wczesnośredniowiecznej Europy.
W 988 roku książę Włodzimierz Wielki przyjął chrześcijaństwo w obrządku bizantyjskim.
Chrystianizacja Rusi miała ogromne konsekwencje kulturowe.
Rozwijały się:
piśmiennictwo,
architektura,
sztuka sakralna,
literatura.
Bułgaria i Bałkany
Pierwsze państwo bułgarskie odegrało ogromną rolę w historii Słowian południowych.
Bułgaria stała się jednym z najważniejszych centrów kultury słowiańskiej.
Szczególnie ważny był okres działalności uczniów Cyryla i Metodego.
Rozwój piśmiennictwa przyczynił się do powstania tradycji literackiej, która oddziaływała na inne kraje słowiańskie.
Słowianie a chrześcijaństwo
Chrześcijaństwo zmieniło życie społeczne Słowian.
Wraz z nim pojawiły się:
nowe systemy pisma,
szkoły,
klasztory,
księgi,
architektura sakralna,
nowe formy organizacji państwa.
Jednocześnie dawne wierzenia nie zniknęły natychmiast.
Przez wiele pokoleń elementy dawnej kultury współistniały z chrześcijaństwem.
Dawna religia słowiańska
Przed chrystianizacją Słowianie wyznawali religie określane dziś zbiorczo jako wierzenia słowiańskie.
Ważną rolę odgrywały:
siły natury,
kult przodków,
rytuały związane z rokiem rolniczym,
bóstwa,
święte miejsca.
Wśród bogów wymienianych w źródłach znajdują się między innymi:
Perun
Weles
Swarożyc
Mokosz
Świętowit
Trzeba jednak zachować ostrożność.
Źródła dotyczące religii przedchrześcijańskich Słowian są nieliczne i często późne. Nie mamy kompletnego opisu jednolitej „religii słowiańskiej”.
Wiele współczesnych wyobrażeń o mitologii słowiańskiej jest rekonstrukcją opartą na fragmentarycznych źródłach.
Język Słowian
Języki słowiańskie wywodzą się ze wspólnego przodka określanego jako język prasłowiański.
Z czasem nastąpiło jego różnicowanie.
Powstały grupy:
zachodniosłowiańska
wschodniosłowiańska
południowosłowiańska
Pokrewieństwo językowe można łatwo zauważyć nawet dzisiaj.
Polskie:
„brat”
jest podobne do:
czeskiego „bratr”,
rosyjskiego „brat”,
ukraińskiego „brat”,
serbskiego „brat”.
To jeden z wielu śladów wspólnego dziedzictwa językowego.
Kultura i codzienne życie
Większość dawnych społeczności słowiańskich prowadziła osiadły tryb życia.
Podstawą gospodarki były:
rolnictwo,
hodowla,
rybołówstwo,
łowiectwo,
rzemiosło,
handel.
Budowano drewniane domy i osady.
Ważną rolę odgrywały również grody.
Z czasem rozwijały się większe centra handlowe i polityczne.
Słowianie w średniowieczu
Średniowiecze przyniosło powstanie licznych państw słowiańskich.
Wśród nich znalazły się:
Polska,
Czechy,
Ruś Kijowska,
Bułgaria,
Serbia,
Chorwacja,
późniejsze państwa słowiańskie na Bałkanach.
Nie wszystkie te państwa były jednak trwałe.
Granice wielokrotnie się zmieniały.
Słowianie w czasach nowożytnych
W XVI–XVIII wieku Słowianie żyli w wielu różnych państwach.
Polacy i Czesi rozwijali swoje kultury w Europie Środkowej.
Rosjanie rozwijali państwo moskiewskie i później Imperium Rosyjskie.
Na Bałkanach coraz większe znaczenie zdobywało Imperium Osmańskie.
Oznaczało to, że Słowianie znajdowali się pod wpływem różnych cywilizacji i tradycji politycznych.
Słowianie w XIX wieku
XIX wiek przyniósł rozwój ruchów narodowych.
Wśród wielu społeczności słowiańskich zaczęła rozwijać się nowoczesna świadomość narodowa.
Powstawały idee:
panslawizmu,
odrodzenia narodowego,
niepodległości.
Rozwijano:
literaturę,
języki narodowe,
historiografię,
kulturę.
To właśnie w XIX wieku wiele współczesnych narodów słowiańskich zaczęło przyjmować formy tożsamości, które znamy dzisiaj.
Słowianie w XX wieku
XX wiek był dla Słowian okresem ogromnych zmian.
Powstały i upadły liczne państwa.
Po I wojnie światowej pojawiły się między innymi:
Polska,
Czechosłowacja,
Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców.
Po II wojnie światowej znaczna część Europy Środkowej i Wschodniej znalazła się w strefie wpływów Związku Radzieckiego.
W 1991 roku rozpadł się Związek Radziecki.
W kolejnych latach rozpadły się również Czechosłowacja i Jugosławia.
W ich miejsce powstały współczesne państwa.