historia szachów
Skąd pochodzą szachy?
Za najważniejszego poprzednika współczesnych szachów uważa się indyjską grę czaturanga (chaturanga).
Jej początki wiązane są z Indiami i okresem około VI wieku.
Nie zachowały się jednak kompletne, jednoznaczne źródła pozwalające dokładnie odtworzyć moment powstania gry.
Dlatego historycy mówią raczej o procesie rozwoju szachów niż o jednym konkretnym dniu ich wynalezienia.
Czaturanga była związana z wojskowym obrazem świata.
Na planszy reprezentowane były różne rodzaje wojsk, między innymi:
piechota,
jazda,
słonie,
rydwany.
Z czasem gra zaczęła ewoluować w kierunku znanych nam szachów.
Starożytne Indie – narodziny chaturangi
Czaturanga była prawdopodobnie grą przeznaczoną dla czterech graczy lub przynajmniej posiadała elementy związane z wcześniejszą tradycją gry czteroosobowej.
W późniejszym rozwoju powstała forma dla dwóch przeciwników.
Najważniejsza idea pozostała jednak podobna:
dwie armie walczą ze sobą na planszy.
To właśnie wojskowa symbolika stała się jednym z fundamentów późniejszych szachów.
Nie wszystkie zasady czaturangi były takie same jak dzisiaj.
Szczególnie istotne były różnice w sposobie poruszania się figur.
Szachy w Persji – szatrandż
Z Indii gra dotarła do Persji.
Tam rozwinęła się jako szatrandż.
Persowie odegrali ogromną rolę w rozwoju terminologii związanej z szachami.
Samo słowo „szach” pochodzi od perskiego šāh, oznaczającego króla.
Stąd również pochodzi określenie:
szach-mat.
Tradycyjnie wywodzi się je z perskiego zwrotu odnoszącego się do sytuacji, w której król jest bezsilny.
W szatrandżu figury również miały inne możliwości ruchu niż współcześnie.
Szczególnie duża różnica dotyczyła hetmana.
Dawny odpowiednik współczesnego hetmana był znacznie słabszą figurą.
Rozprzestrzenienie szachów w świecie arabskim
Po podboju Persji przez Arabów szatrandż rozpowszechnił się w świecie islamu.
Gra szybko zdobyła popularność.
W okresie średniowiecza powstawały pierwsze dzieła poświęcone strategii szachowej.
Rozwijano również:
problemy szachowe,
analizę pozycji,
terminologię,
teorię gry.
Szachy zaczęły być czymś więcej niż rozrywką.
Stały się przedmiotem studiów i analizy.
Szachy docierają do Europy
Do Europy szachy dotarły prawdopodobnie poprzez kilka dróg.
Istotną rolę odegrał świat arabski oraz kontakty handlowe i kulturowe.
Gra pojawiła się w Europie we wczesnym średniowieczu.
W kolejnych stuleciach zaczęła zdobywać popularność wśród elit.
Szachy były znane między innymi na dworach królewskich i w środowiskach arystokratycznych.
Szachy w średniowieczu
Średniowieczne szachy różniły się od współczesnych.
Najważniejsze figury miały inne możliwości ruchu.
Szczególnie słaby był hetman, który mógł poruszać się tylko o jedno pole po przekątnej.
Również goniec miał ograniczony ruch.
Oznaczało to, że partie były zazwyczaj znacznie wolniejsze.
Szachy miały też silny wymiar kulturowy.
Szachownica i figury pojawiały się w:
rękopisach,
literaturze,
sztuce,
kulturze dworskiej.
Gra stopniowo stawała się symbolem strategii, władzy i intelektu.
Wielka zmiana zasad w XV wieku
Jednym z najważniejszych momentów w historii szachów była wielka reforma zasad, która nastąpiła w Europie pod koniec XV wieku.
Największą zmianą było znaczne zwiększenie siły hetmana.
Hetman zaczął poruszać się tak jak współczesna figura:
w pionie, poziomie i po przekątnych.
Znacznie zwiększono również możliwości gońca.
Partie stały się dzięki temu:
szybsze,
bardziej dynamiczne,
bardziej taktyczne.
Nowy styl gry był tak odmienny od wcześniejszego, że w niektórych źródłach pojawia się określenie „szachy hetmańskie”.
To właśnie wtedy narodziły się fundamenty szachów, które znamy obecnie.
Narodziny nowoczesnych szachów
W XVI i XVII wieku szachy zaczęły coraz bardziej przypominać współczesną grę.
Rozwijano:
debiuty,
taktykę,
kombinacje,
końcówki.
Zaczęto również dokładniej analizować partie.
Pojawili się silni gracze, których nazwiska zachowały się w historii.
Jednym z najbardziej znanych był włoski mistrz Gioachino Greco, żyjący na przełomie XVI i XVII wieku.
Jego zapisy partii i kombinacji miały ogromne znaczenie dla rozwoju teorii szachowej.
Wraz z rozwojem druku zaczęły pojawiać się książki poświęcone szachom.
Jedną z najważniejszych była książka hiszpańskiego duchownego i szachisty Ruya Lópeza de Segury.
W 1561 roku opublikował on dzieło:
„Libro de la invencion liberal y arte del juego del axedrez”
czyli książkę poświęconą sztuce gry w szachy.
Ruy López dał również nazwę jednemu z najsłynniejszych debiutów:
1. e4 e5
2. Sf3 Sc6
3. Gb5
Debiut ten jest do dziś jednym z podstawowych elementów teorii szachowej.
XIX wiek – narodziny szachów turniejowych
XIX wiek był przełomowy.
Szachy przestały być przede wszystkim rozrywką elit.
Zaczęły powstawać:
kluby szachowe,
czasopisma,
organizacje,
turnieje.
W 1851 roku w Londynie odbył się pierwszy wielki międzynarodowy turniej szachowy.
Jego zwycięzcą został Adolf Anderssen.
Jedną z najbardziej znanych partii w historii jest jego słynna partia z Lionelem Kieseritzkym z 1851 roku, znana jako:
„Nieśmiertelna partia”.
W XIX wieku wyłonił się zawodnik, który stał się pierwszym oficjalnie uznawanym mistrzem świata.
Był nim:
Wilhelm Steinitz.
W 1886 roku rozegrał mecz z Johannesem Zukertortem.
Steinitz wygrał i został uznany za pierwszego mistrza świata.
Jego znaczenie nie polegało wyłącznie na sukcesach.
Steinitz zaczął systematyzować zasady gry pozycyjnej.
Pokazywał, że atak powinien często wynikać z konkretnych przewag pozycyjnych.
To był początek nowoczesnego, naukowego podejścia do szachów.
Po Steinitzu pojawili się kolejni wielcy mistrzowie.
Emanuel Lasker
Panował jako mistrz świata przez wyjątkowo długi okres.
Był znany z psychologicznego podejścia do przeciwnika.
José Raúl Capablanca
Kubańczyk słynący z niezwykłej techniki i prostoty gry.
Był szczególnie mocny w końcówkach.
Aleksander Alechin
Jeden z najbardziej kreatywnych zawodników w historii.
Słynął z głębokich kombinacji i skomplikowanych pozycji.
Max Euwe
Holenderski mistrz świata, który pokonał Alechina w 1935 roku.
Alechin odzyskał później tytuł.
Szachy i Związek Radziecki
Po II wojnie światowej nastąpiła wielka zmiana.
Szachy stały się jednym z symboli sportu intelektualnego w Związku Radzieckim.
Rozwijano:
szkoły szachowe,
system szkolenia,
analizę partii,
przygotowanie debiutowe.
Radzieccy zawodnicy przez wiele dekad dominowali w światowych szachach.
Na szczycie znaleźli się między innymi:
Michaił Botwinnik
Wasilij Smysłow
Michaił Tal
Tigran Petrosjan
Boris Spasski
Ich style gry były bardzo różne.
Botwinnik słynął z przygotowania i systematyczności.
Tal z niezwykłych kombinacji.
Petrosjan z doskonałej obrony.
Bobby Fischer i „mecz stulecia”
W 1972 roku wydarzyło się coś niezwykłego.
Amerykanin Bobby Fischer zmierzył się z radzieckim mistrzem świata Borisem Spasskim.
Mecz odbył się w Reykjavíku.
Fischer wygrał i został mistrzem świata.
Wydarzenie miało ogromne znaczenie polityczne i medialne.
Szachy znalazły się na pierwszych stronach gazet na całym świecie.
Fischer stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych szachistów w historii.
Garri Kasparow i era komputerów
W 1985 roku mistrzem świata został Garri Kasparow.
Przez wiele lat należał do absolutnej światowej czołówki.
Jego rywalizacja z Anatolijem Karpowem stała się jedną z najbardziej znanych rywalizacji w historii szachów.
Kasparow odegrał również ogromną rolę w popularyzacji szachów w okresie, kiedy komputery zaczęły coraz mocniej wpływać na grę.
W 1997 roku komputer firmy IBM, Deep Blue, pokonał Kasparowa w meczu.
Był to symboliczny moment.
Po raz pierwszy komputer wygrał mecz z aktualnym mistrzem świata w klasycznych warunkach.
Szachy w XXI wieku
XXI wiek całkowicie zmienił sposób, w jaki ludzie grają w szachy.
Dziś nie trzeba:
należeć do klubu,
posiadać przeciwnika w swoim mieście,
kupować specjalistycznych książek,
czekać na turniej.
Wystarczy komputer lub telefon.
Można rozegrać partię z przeciwnikiem znajdującym się tysiące kilometrów dalej.
Szachy internetowe
Internet całkowicie zmienił dostęp do szachów.
Obecnie można:
grać partie błyskawiczne,
rozwiązywać zadania,
oglądać transmisje,
analizować własne partie,
uczyć się debiutów,
śledzić turnieje.
Szczególną popularnością cieszą się szybkie odmiany:
bullet
blitz
rapid
Dzięki transmisjom internetowym szachy stały się również sportem widowiskowym.
Sztuczna inteligencja i szachy
Największą zmianą ostatnich dekad jest rozwój programów szachowych.
Komputery potrafią analizować pozycje na poziomie niedostępnym dla człowieka.
Silniki szachowe, takie jak:
Stockfish
czy
Leela Chess Zero
są wykorzystywane przez zawodników do:
analizy partii,
przygotowania debiutowego,
sprawdzania wariantów,
treningu.
Sztuczna inteligencja zmieniła również sposób rozumienia szachów.
Programy znajdują ruchy, które wcześniej mogły wydawać się człowiekowi nielogiczne.