Słowianie na Pomorzu – historia, kultura i życie mieszkańców regionu
Pomorze od wieków było miejscem spotkania różnych ludów, kultur i tradycji. Po okresie wielkich przemian zachodzących w Europie we wczesnym średniowieczu na obszarze tym ukształtowały się społeczności słowiańskie, które na wiele stuleci stały się jednym z najważniejszych elementów historii regionu.
Słowianie na Pomorzu stworzyli własne osady, grody, systemy wierzeń i sieć kontaktów handlowych. Żyli nad Bałtykiem, wykorzystywali bogactwo morza, rzek i lasów, a dzięki handlowi utrzymywali kontakty z odległymi częściami Europy.
Ich historia jest niezwykle interesująca, ponieważ Pomorze znajdowało się na pograniczu różnych światów – słowiańskiego, skandynawskiego i germańskiego.
Kiedy Słowianie pojawili się na Pomorzu?
Początki osadnictwa słowiańskiego na Pomorzu wiąże się przede wszystkim z okresem wczesnego średniowiecza, szczególnie z VI–VII wiekiem.
Był to czas wielkich przemian w Europie.
Po upadku zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego zmieniła się sytuacja polityczna i gospodarcza kontynentu. Na wielu obszarach pojawiały się nowe społeczności i nowe struktury osadnicze.
Na Pomorzu stopniowo rozwijało się osadnictwo słowiańskie.
Nie oznaczało to jednak, że region nagle stał się jednolity. Przez długi czas żyły tu różne grupy, a procesy migracji, mieszania się ludności i zmian kulturowych były znacznie bardziej skomplikowane, niż sugerują proste podziały na pojedyncze ludy.
Jak wyglądało życie Słowian?
Większość mieszkańców Pomorza żyła w niewielkich osadach.
Podstawą utrzymania było przede wszystkim rolnictwo i hodowla zwierząt.
Uprawiano między innymi:
żyto,
pszenicę,
jęczmień,
proso,
owies,
rośliny strączkowe.
Hodowano:
bydło,
świnie,
owce,
kozy,
konie.
Ważne miejsce zajmowały również rybołówstwo, łowiectwo i zbieractwo.
Pomorskie lasy dostarczały drewna, zwierzyny i dzikich roślin, natomiast rzeki, jeziora i Bałtyk zapewniały ryby.
Słowiańska wieś
Typowa osada składała się z kilku lub kilkunastu gospodarstw.
Domy budowano przede wszystkim z drewna.
W zależności od miejsca i okresu mogły mieć różne konstrukcje, ale często wykorzystywano:
drewno,
glinę,
trzcinę,
słomę.
W gospodarstwach znajdowały się również obiekty gospodarcze służące do przechowywania żywności i narzędzi.
Życie mieszkańców było silnie związane z rytmem przyrody.
Pory roku wyznaczały czas siewu, zbiorów, połowów oraz przygotowania zapasów na zimę.
Grody – warowne centra Pomorza
Z czasem na Pomorzu zaczęły powstawać grody.
Były to umocnione osady, które mogły pełnić różne funkcje.
Grody mogły być:
miejscami schronienia,
siedzibami lokalnych elit,
ośrodkami władzy,
punktami kontroli szlaków,
centrami handlowymi,
miejscami prowadzenia rzemiosła.
Otaczano je wałami wykonanymi przede wszystkim z drewna i ziemi.
Niektóre grody rozwijały się z czasem w ważne ośrodki, które odegrały dużą rolę w późniejszej historii Pomorza.
Wolin – jeden z najważniejszych ośrodków
Jednym z najbardziej znanych miejsc związanych ze słowiańskim Pomorzem jest Wolin.
Położenie wyspy i miasta nad ważnymi szlakami wodnymi sprzyjało rozwojowi handlu.
W okresie wczesnego średniowiecza Wolin stał się dużym ośrodkiem gospodarczym i handlowym.
W mieście spotykali się kupcy i podróżnicy z różnych stron Europy.
Znajdowane podczas badań archeologicznych przedmioty świadczą o szerokich kontaktach mieszkańców z innymi regionami Bałtyku.
Szczecin – ważny ośrodek słowiańskiego Pomorza
Drugim niezwykle ważnym ośrodkiem był Szczecin.
Położenie nad Odrą i bliskość Bałtyku dawały mu bardzo dobre warunki do rozwoju.
Szczecin stał się jednym z ważniejszych centrów politycznych, gospodarczych i religijnych Pomorza.
W późniejszym okresie odegrał ogromną rolę w dziejach książąt pomorskich.
Truso i kontakty z Bałtykiem
Historia słowiańskiego Pomorza nie ograniczała się do lokalnych osad.
Mieszkańcy regionu uczestniczyli w rozbudowanej sieci kontaktów handlowych obejmującej Bałtyk.
Handlowano między innymi:
futrami,
skórami,
woskiem,
miodem,
solą,
metalami,
ceramiką,
bursztynem.
Bałtyk łączył Pomorze ze Skandynawią, ziemiami nad Wisłą i Odrą oraz dalszymi regionami Europy.
Słowianie i Wikingowie
Jednym z najbardziej fascynujących elementów historii Pomorza są kontakty Słowian ze Skandynawami.
Nie należy wyobrażać sobie tych relacji wyłącznie jako nieustannej walki.
Były one znacznie bardziej złożone.
Wikingowie byli:
kupcami,
żeglarzami,
wojownikami,
rzemieślnikami,
podróżnikami.
Słowianie również prowadzili handel i żeglugę.
W portach nad Bałtykiem spotykali się przedstawiciele różnych społeczności.
Archeolodzy znajdują przedmioty wskazujące na kontakty między Pomorzem a Skandynawią.
Żegluga na Bałtyku
Morze było dla mieszkańców Pomorza nie tylko granicą.
Było również drogą.
Łodzie umożliwiały podróżowanie wzdłuż wybrzeża oraz po rzekach.
Dzięki nim można było transportować towary na znaczne odległości.
Rozwój żeglugi sprzyjał powstawaniu portowych osad i ośrodków handlowych.
To właśnie położenie nad Bałtykiem sprawiło, że Pomorze znalazło się w centrum ważnych szlaków handlowych wczesnego średniowiecza.
Wierzenia dawnych Słowian
Słowianie przed przyjęciem chrześcijaństwa wyznawali religię, którą współcześnie określamy mianem religii słowiańskiej.
Była to tradycja oparta na wielu wierzeniach, obrzędach i lokalnych kultach.
Szczególne znaczenie miały:
przyroda,
ogień,
woda,
drzewa,
źródła,
święte miejsca,
cykl pór roku.
Nie istniała jedna, jednolita religia słowiańska z takim samym zestawem obrzędów w każdym regionie.
Wierzenia mogły się różnić między poszczególnymi społecznościami.
Bogowie Słowian
Źródła dotyczące religii dawnych Słowian są fragmentaryczne, dlatego wiedza o poszczególnych bóstwach jest ograniczona.
W przekazach historycznych pojawiają się między innymi:
Perun – bóstwo związane między innymi z piorunami i wojną.
Weles – bóstwo związane w różnych interpretacjach z podziemiem, bydłem, bogactwem i magią.
Mokosz – postać związana przede wszystkim ze sferą kobiecą i płodnością.
Na Pomorzu szczególnie interesujący jest kult Świętowita, znany przede wszystkim z relacji dotyczących Rugii.
Świątynia w Arkonie
Jednym z najbardziej znanych miejsc kultu słowiańskiego była Arkona na Rugii.
Arkona
Znajdowała się tam świątynia poświęcona Świętowitowi.
Według średniowiecznych źródeł był to ważny ośrodek religijny Słowian połabskich.
W 1168 roku Arkona została zdobyta przez wojska duńskie, a miejscowy kult został zniszczony.
Historia Arkony pokazuje, jak ważną rolę religia mogła odgrywać w życiu społeczności słowiańskich nad Bałtykiem.
Rzemiosło i handel
Słowiańskie społeczności Pomorza rozwijały wiele rodzajów rzemiosła.
Wytwarzano między innymi:
ceramikę,
narzędzia,
broń,
ozdoby,
przedmioty z drewna,
przedmioty z kości i poroża.
Szczególnie rozwijały się rzemiosła w dużych grodach i ośrodkach handlowych.
W takich miejscach można było spotkać wyspecjalizowanych rzemieślników.
Bursztyn – skarb Pomorza
Bursztyn miał znaczenie również we wczesnym średniowieczu.
Znajdowany nad Bałtykiem bursztyn był wykorzystywany do produkcji ozdób i przedmiotów dekoracyjnych.
Był również wartościowym towarem handlowym.
Pomorskie położenie sprawiało, że mieszkańcy regionu mogli uczestniczyć w handlu tym charakterystycznym surowcem.
Chrystianizacja Pomorza
Jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach Pomorza była chrystianizacja regionu.
Proces ten nie nastąpił jednego dnia.
Był stopniowy i przebiegał w różnych częściach Pomorza w różnym czasie.
Dużą rolę odegrały misje chrześcijańskie, w tym działalność Ottona z Bambergu, który w XII wieku prowadził misje na Pomorzu.
Chrystianizacja oznaczała wielką zmianę nie tylko religijną.
Zmieniały się również:
struktury władzy,
organizacja kościelna,
kultura,
sposób prowadzenia dokumentacji,
kontakty polityczne.
Pomorze książąt słowiańskich
Wraz z rozwojem struktur politycznych powstawały organizmy książęce.
Szczególne znaczenie zyskała dynastia Gryfitów, która przez wiele stuleci rządziła częścią Pomorza.
W średniowieczu Pomorze znajdowało się pomiędzy różnymi potęgami politycznymi.
Region utrzymywał kontakty zarówno z Polską, jak i krajami niemieckimi oraz Skandynawią.
Dziedzictwo Słowian na Pomorzu
Ślady dawnego słowiańskiego Pomorza można odnaleźć w wielu miejscach regionu.
Pozostały po nim:
dawne grody,
stanowiska archeologiczne,
nazwy miejscowości i rzek,
zabytki,
znaleziska archeologiczne,
tradycje kulturowe.
Nie wszystkie współczesne zwyczaje można jednak bezpośrednio wywodzić ze słowiańskiej przeszłości.
Przez ponad tysiąc lat Pomorze przechodziło wiele przemian, a jego kultura powstawała pod wpływem różnych społeczności.
Słowiańskie Pomorze – część większej historii
Historia Słowian na Pomorzu jest częścią znacznie większej historii Europy.
To tutaj spotykały się różne światy:
Słowianie – Skandynawowie – Niemcy – Polska – Bałtyk.
Pomorze nie było odizolowaną krainą.
Wręcz przeciwnie – jego nadmorskie położenie sprawiało, że przez wieki było jednym z ważnych obszarów kontaktów handlowych, kulturowych i politycznych.