Pomorze w czasach prehistorycznych – pierwsze ślady ludzi nad Bałtykiem
Pomorze, które dziś kojarzymy przede wszystkim z Morzem Bałtyckim, piaszczystymi plażami, Kaszubami, portami i nadmorskimi miejscowościami, ma niezwykle długą historię. Zanim pojawiły się pierwsze miasta, państwa i znane nam dzisiaj narody, tereny Pomorza były zamieszkiwane przez ludzi żyjących w zupełnie innych warunkach.
Prehistoria Pomorza obejmuje tysiące lat dziejów – od pojawienia się pierwszych grup ludzkich aż do okresu, w którym zaczynają pojawiać się źródła pisane.
Był to czas zmian klimatu, wędrówek ludności, rozwoju rolnictwa, powstawania pierwszych osad oraz rozwoju niezwykle ciekawych kultur archeologicznych.
Jak wyglądało Pomorze tysiące lat temu?
Pomorze w czasach prehistorycznych wyglądało zupełnie inaczej niż dzisiaj.
Klimat wielokrotnie się zmieniał, a wraz z nim zmieniała się roślinność, świat zwierząt oraz wygląd wybrzeża.
Po zakończeniu ostatniego zlodowacenia lądolód zaczął się wycofywać na północ. Około kilkunastu tysięcy lat temu na terenach dzisiejszego Pomorza stopniowo pojawiały się warunki umożliwiające rozwój roślinności i osadnictwa.
Powstawały:
lasy,
jeziora,
rzeki,
torfowiska,
rozległe tereny bagienne,
wydmy i obszary nadmorskie.
Morze również nie miało dokładnie takiego kształtu jak obecnie. Linia brzegowa Bałtyku zmieniała się wraz z przemianami klimatycznymi i geologicznymi.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Pierwsi ludzie na Pomorzu
Najstarsze ślady obecności człowieka na terenach dzisiejszego Pomorza związane są z bardzo odległymi czasami.
Początkowo ludzie byli przede wszystkim łowcami i zbieraczami.
Nie budowali jeszcze stałych wiosek. Przemieszczali się w poszukiwaniu pożywienia, podążając między innymi za stadami zwierząt.
Wykorzystywali:
kamień,
drewno,
kości,
poroże,
krzemień.
Z tych materiałów wykonywali narzędzia potrzebne do polowania, przygotowywania pożywienia i obróbki różnych materiałów.
Życie łowców i zbieraczy
Życie prehistorycznych mieszkańców Pomorza było mocno uzależnione od przyrody.
Ludzie polowali na zwierzęta, łowili ryby i zbierali dziko rosnące rośliny.
W zależności od epoki i warunków środowiskowych mogli korzystać z różnych źródeł pożywienia:
ryb,
mięczaków,
dzikich zwierząt,
ptaków,
jagód,
owoców leśnych,
korzeni i innych roślin.
Rzeki i jeziora były niezwykle ważne. Zapewniały wodę, ryby oraz naturalne szlaki komunikacyjne.
Morze również stanowiło ogromne źródło pożywienia.
Narzędzia z kamienia
Jednym z najważniejszych osiągnięć człowieka prehistorycznego było wytwarzanie narzędzi.
Na Pomorzu wykorzystywano przede wszystkim krzemień i inne rodzaje kamienia.
Z kamienia wykonywano między innymi:
groty,
ostrza,
skrobacze,
siekierki,
narzędzia do obróbki drewna.
Krzemień był szczególnie cenny, ponieważ po odpowiedniej obróbce można było uzyskać bardzo ostre krawędzie.
Epoka kamienia na Pomorzu
Wraz z upływem czasu życie mieszkańców Pomorza zaczęło się zmieniać.
Okres ten dzielimy między innymi na:
Paleolit
Najstarszy okres epoki kamienia. Ludzie prowadzili przede wszystkim koczowniczy tryb życia i utrzymywali się z polowania oraz zbieractwa.
Mezolit
Okres po zakończeniu epoki lodowcowej. Ludzie coraz lepiej wykorzystywali zasoby lasów, jezior i rzek.
Neolit
To wielka rewolucja w dziejach człowieka.
Pojawiło się:
rolnictwo,
hodowla zwierząt,
bardziej trwałe osady,
ceramika,
rozwinięta obróbka kamienia.
Człowiek stopniowo przechodził od życia opartego głównie na zdobywaniu pożywienia do jego wytwarzania.
Pierwsi rolnicy na Pomorzu
Pojawienie się rolnictwa było jednym z najważniejszych wydarzeń w prehistorii Pomorza.
Ludzie zaczęli uprawiać rośliny i hodować zwierzęta.
Nie oznaczało to jednak natychmiastowego porzucenia wcześniejszego sposobu życia. Przez długi czas obok rolników żyły grupy wykorzystujące tradycyjne sposoby zdobywania pożywienia.
Powstawały coraz bardziej trwałe osady.
Budowano domy z drewna, gliny i innych dostępnych materiałów.
Ceramika – ważne źródło wiedzy
Jednym z najważniejszych odkryć archeologicznych są fragmenty naczyń ceramicznych.
Ceramika pozwala archeologom określać:
wiek stanowisk,
charakter kultury archeologicznej,
sposób życia mieszkańców,
kontakty między różnymi grupami.
Naczynia służyły między innymi do przechowywania żywności, przygotowywania posiłków i transportowania różnych produktów.
Ozdobne wzory na ceramice pomagają dzisiaj rozpoznawać poszczególne kultury archeologiczne.
Epoka brązu
Kolejnym ważnym etapem była epoka brązu.
Brąz jest stopem przede wszystkim miedzi i cyny. Jego zastosowanie umożliwiło produkcję bardziej wytrzymałych narzędzi, broni i ozdób.
Na Pomorzu rozwijały się wówczas różne społeczności, utrzymujące kontakty handlowe z innymi regionami Europy.
Znajdowane przez archeologów przedmioty wykonane z brązu pokazują, że mieszkańcy Pomorza nie żyli w izolacji.
Docierały tutaj towary i idee z odległych obszarów.
Handel nad Bałtykiem
Położenie Pomorza miało ogromne znaczenie.
Morze Bałtyckie było naturalnym szlakiem komunikacyjnym.
Ludzie przemieszczali się wzdłuż wybrzeża, rzek i jezior, wymieniając między sobą towary.
Wymieniano między innymi:
krzemień,
bursztyn,
metale,
ceramikę,
ozdoby.
Szczególne znaczenie miał bursztyn.
Bursztyn – złoto Bałtyku
Bursztyn jest jednym z najbardziej charakterystycznych bogactw naturalnych Pomorza.
Już w czasach prehistorycznych był cenionym materiałem.
Wykonywano z niego:
koraliki,
paciorki,
zawieszki,
ozdoby,
przedmioty o znaczeniu symbolicznym.
Bursztyn był również przedmiotem wymiany handlowej.
Jego obecność na stanowiskach archeologicznych w różnych częściach Europy pokazuje, że już tysiące lat temu istniały dalekosiężne kontakty handlowe.
Groby i wierzenia dawnych mieszkańców Pomorza
Archeolodzy badają również dawne groby.
Sposób pochówku może wiele powiedzieć o wierzeniach ludzi żyjących tysiące lat temu.
W grobach odnajdywane są między innymi:
naczynia,
narzędzia,
ozdoby,
broń,
przedmioty codziennego użytku.
Niektóre pochówki były bardzo proste, inne natomiast wymagały znacznego wysiłku całej społeczności.
Kurhany i monumentalne grobowce
Na terenie Pomorza występują również pozostałości dawnych konstrukcji grobowych.
Szczególnie interesujące są kurhany, czyli sztuczne kopce usypane nad pochówkiem.
Ich budowa wymagała zaangażowania wielu osób.
Pokazuje to, że społeczności prehistoryczne potrafiły organizować wspólną pracę na dużą skalę.
Niektóre takie obiekty mają tysiące lat.
Epoka żelaza
Kolejnym etapem była epoka żelaza.
Żelazo stopniowo zaczęło odgrywać coraz większą rolę w produkcji narzędzi i broni.
Na Pomorzu rozwijały się kolejne społeczności i kultury archeologiczne.
W tym okresie pojawiały się bardziej rozbudowane osady, rozwijało się rolnictwo, hodowla, rzemiosło i handel.
Pomorze coraz silniej uczestniczyło w kontaktach między różnymi częściami Europy.
Kultura pomorska
ednym z najważniejszych zjawisk archeologicznych związanych z regionem jest kultura pomorska, rozwijająca się w pierwszych wiekach pierwszego tysiąclecia p.n.e.
Jej przedstawiciele pozostawili po sobie liczne ślady archeologiczne.
Charakterystyczne były między innymi specyficzne formy ceramiki oraz urny twarzowe.
Urny twarzowe są jednymi z najbardziej niezwykłych zabytków związanych z prehistorycznym Pomorzem.
Na niektórych urnach przedstawiano ludzkie twarze, co czyni je wyjątkowymi znaleziskami archeologicznymi.
Osady obronne
W późniejszych okresach prehistorycznych pojawiały się również osady o charakterze obronnym.
Budowano je w miejscach, które można było łatwiej zabezpieczyć, na przykład:
na wzniesieniach,
półwyspach,
wyspach,
terenach otoczonych wodą.
Wznoszono wały, palisady i inne umocnienia.
Pokazuje to, że wraz z rozwojem społeczności rosło również znaczenie ochrony ludzi, zwierząt i zapasów.
Co pozostało po prehistorycznych mieszkańcach Pomorza?
Po tysiącach lat niewiele elementów dawnego świata zachowało się w stanie nienaruszonym.
Archeolodzy odnajdują jednak:
narzędzia kamienne,
fragmenty ceramiki,
ozdoby,
broń,
przedmioty z brązu i żelaza,
groby,
kurhany,
pozostałości osad,
ślady dawnych palenisk.
Każde takie znalezisko jest fragmentem ogromnej układanki.
Archeologia pozwala odkrywać przeszłość
Ponieważ mieszkańcy prehistorycznego Pomorza nie pozostawili własnych kronik, ogromne znaczenie ma archeologia.
Naukowcy analizują nie tylko przedmioty, ale również:
warstwy ziemi,
kości zwierząt,
szczątki roślin,
pyłki,
pozostałości budynków,
miejsca pochówków.
Dzięki nowoczesnym metodom badawczym można coraz dokładniej odtwarzać życie ludzi sprzed tysięcy lat.
Pomorze przed powstaniem pierwszych państw
Przed powstaniem państwa polskiego Pomorze przez tysiące lat było miejscem spotkania różnych społeczności.
Zmieniały się kultury, sposoby życia, narzędzia i wierzenia.
Jednocześnie wiele elementów pozostawało niezmiennych.
Ludzie nadal korzystali z bogactwa morza, rzek, jezior i lasów.
Bałtyk, bursztyn i dogodne szlaki komunikacyjne sprawiały, że Pomorze było ważnym obszarem kontaktów między ludźmi zamieszkującymi różne części Europy.
Prehistoryczne korzenie współczesnego Pomorza
Dzisiejszy krajobraz Pomorza jest wynikiem tysięcy lat przemian.
Kiedy spacerujemy po plaży, lesie czy okolicach jezior, możemy znajdować się w miejscu, w którym tysiące lat temu:
polowali łowcy,
odpoczywali rybacy,
działała prehistoryczna osada,
wytwarzano narzędzia,
składano zmarłych do grobów,
handlowano bursztynem.
Prehistoria nie jest więc jedynie odległą historią zapisaną w podręcznikach.
Jej ślady znajdują się również pod naszymi stopami.